سال ها تصور میشد که تغییرات مغزی مرتبط با اعتیاد، تنها پس از مصرف مکرر مواد ایجاد میشوند. اما یافته های جدید علوم اعصاب، تصویر دقیق تری از آنچه پس از اولین مصرف در مغز رخ میدهد، ارائه کردهاند.
تازهترین پژوهشی که در کنگره انجمن علوم اعصاب اروپا (FENS Forum 2026) ارائه شد، نشان داد که تنها یک بار مصرف کوکائین در مدل حیوانی میتواند تغییراتی در سلولهای دوپامینی مغز ایجاد کند؛ سلولهایی که در احساس لذت، انگیزه، یادگیری و تصمیمگیری نقش اساسی دارند. پژوهشگران مشاهده کردند که این اولین مواجهه، فعالیت برخی ژنها و نحوه سازماندهی ماده ژنتیکی (DNA) در این سلولها را تغییر میدهد و بخشی از این تغییرات حداقل تا دو هفته پس از مصرف باقی میماند.
این یافته از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد مغز حتی پس از نخستین تجربه مصرف نیز شروع به سازگاری با ماده میکند. به بیان ساده، اولین مصرف ممکن است مغز را برای پاسخ متفاوت به مواجهههای بعدی آماده کند و در برخی افراد، زمینه آسیبپذیری بیشتری نسبت به وابستگی ایجاد کند.
اما آیا این پدیده فقط درباره کوکائین صادق است؟
پژوهشهای دیگر نشان میدهد که پاسخ منفی است. مطالعهای که در سال ۲۰۲۶ در مجله eLife منتشر شد، اثر چند ماده اعتیادآور از جمله کوکائین، متآمفتامین (شیشه)، آمفتامین، مورفین و نیکوتین را بر مدارهای دوپامینی مغز بررسی کرد. نتایج نشان داد که حتی اولین مواجهه با این مواد نیز میتواند ارتباطات عصبی مرتبط با سیستم پاداش را تغییر دهد؛ اگرچه نوع، شدت و ماندگاری این تغییرات در هر ماده متفاوت است.
البته این یافتهها به این معنا نیست که هر فردی با یک بار مصرف، دچار اعتیاد خواهد شد. شکلگیری اختلال مصرف مواد فرآیندی پیچیده است و علاوه بر اثرات زیستی، عواملی مانند ژنتیک، سلامت روان، سن، محیط زندگی، استرس و دفعات مصرف نیز در آن نقش دارند. با این حال، پژوهشهای جدید یک پیام مهم دارند: مغز از همان اولین مواجهه با مواد اعتیادآور، بیتفاوت باقی نمیماند.
به همین دلیل، متخصصان اعتیاد تأکید میکنند که پیشگیری از اولین مصرف، یکی از مؤثرترین راهکارهای کاهش آسیبهای ناشی از مصرف مواد است. برخلاف باور رایج که «فقط یک بار امتحان کردن» را بیخطر میداند، شواهد علمی امروز نشان میدهد که حتی نخستین تجربه مصرف نیز میتواند تغییرات قابل اندازهگیری در مغز ایجاد کند؛ تغییراتی که ممکن است در صورت تکرار مصرف، مسیر وابستگی را هموارتر سازند.
منابع
- Pombo A, et al.Just one exposure to cocaine alters brain cells for two weeks.Presented at FENS Forum 2026, Barcelona.
https://www.fens.org/news-activities/news/just-one-exposure-to-cocaine-alters-mouse-brain-cells-for-two-weeks - Bartas K, et al. Drug-induced changes in connectivity to midbrain dopamine cells. eLife. 2026.
https://elifesciences.org/articles/93664
انتخاب حالت کور رنگی
سرخ کوری سبز کوری آبی کوری سرخ دشوار بینی سبز دشوار بینی آبی دشوار بینی تک رنگ بینی تک رنگ بینی مخروطیتغییر اندازه فونت:
تغییر فاصله بین کلمات:
تغییر فاصله بین خطوط:
تغییر نوع موس:
تغییر نوع موس:
تغییر رنگ ها:
رنگ اصلی:
رنگ دوم:
رنگ سوم: