جنگ و تهاجم نظامی چگونه بازار مواد غیر قانونی  را دگرگون می کند؟

در ادبیات جهانی حوزه اقتصاد سیاسیِ جنگ، درگیری‌های مسلحانه معمولاً با افزایش قاچاق و درآمدهای ناشی از مواد غیرقانونی برای تأمین مالی جنگ‌افزارها شناخته می‌شوند. با این حال، یک مطالعه علمی جدید که در سال 2026 منتشر شده است نشان می‌دهد بسته به موقعیت ژئوپلیتیک، جنگ می‌تواند اثر معکوس گذاشته و به بازآرایی و حتی انسداد مسیرهای ترانزیت بین‌المللی منجر شود. این پژوهش با تمرکز بر کشور اوکراین، ابعاد غافلگیرکننده‌ای از نحوه سازگاری بازار مواد غیرقانونی با شرایط جنگی را آشکار ساخته است. پژوهشگران بر اساس یافته‌های خود، چهار تحول اساسی را در بازار مواد مخدر اوکراین پس از وقوع جنگ شناسایی کرده‌اند:

۱. تغییر مسیر ترانزیت بین‌المللی کوکائین و هروئین

شرایط جنگی و ناامنی شدید در بنادر و مرزها موجب شده است که سازمان‌های جنایی بین‌المللی تصمیم به تغییر مسیر محموله‌های بزرگ هروئین و کوکائین از خاک اوکراین بگیرند تا از ریسک‌های غیرضروری اجتناب کنند. قاچاق هروئین (که پیش‌تر از مبدأ افغانستان و پاکستان به سمت روسیه ترانزیت می‌شد) کاملاً متوقف شده و کوکائین نیز به دلیل هزینه‌های بالا و خروج قشر مرفه از مناطق جنگی، عملاً از بازار حذف شده است. قاچاقچیان اکنون مسیرهای امن‌تری را از طریق بنادر رومانی، بلغارستان و مسیرهای زمینی ترکیه برای دسترسی به بازار اروپا جایگزین کرده‌اند.

2. رونق تولید داخلی مواد محرک صنعتیِ ارزان‌قیمت

با انسداد مرزها و کاهش شدید واردات مواد گیاهی یا پیش‌سازهای شیمیایی خارجی (به ویژه از چین)، بازار با کمبود مواجه شده و فرآیند جایگزینی مواد وارداتی با مواد صنعتی داخلی رخ داده است. در این شرایط، تولید مت‌آمفتامین و کاتینون‌های صنعتی ارزان‌قیمت در کارگاه‌های کوچک به شدت افزایش یافته است. آزمایش‌های جرم‌شناسی نشان می‌دهد این موادِ تولید داخل، کیفیت پایینی داشته، در شرایط غیر استاندارد تولید شده و به طور مکرر با داروهای مسکن ارزان‌قیمت مخلوط می‌شوند.

3. شکل‌گیری الگوهای مصرف جدید در میان نیروهای نظامی

بحران‌های روانی و جسمی ناشی از حضور در جنگ موجب افزایش مصرف مواد غیرقانونی در نیروهای نظامی شده است. بررسی مأموران پلیس در ایست‌های بازرسی نشان‌دهنده ضبط مقادیر زیادی محرک‌های صنعتی و ماری‌جوانا از پرسنل نظامی است. نظامیان آسیب‌دیده علت مصرف ماری‌جوانا را نیاز مبرم به کاهش استرس و فشار عصبیِ ناشی از جنگ و علت استفاده از مسکن‌های قوی را تسکین دردهای جسمیِ پس از جراحت و موج‌گرفتگی عنوان کرده‌اند.

۴. فشار مضاعف بر ظرفیت‌های جرم‌شناسی و نیروهای پلیس

کاهش خدمات پستی و ناامنی خرید آنلاین مواد، معاملات را به خیابان کشانده و بازداشت‌ها را افزایش داده است. این امر همراه با کشفیات گسترده ماریجوانا و مواد صنعتی جدید، فشار کاری سنگینی بر آزمایشگاه‌ها و خدمات جرم‌شناسی وارد کرده است. همچنین سرعت بالای تغییر فرمول‌های شیمیایی، قوانین را برای همگام‌سازی با این تغییرات ناتوان ساخته و برخی مواد کشف‌شده هنوز در فهرست رسمی مواد ممنوعه قرار ندارند.

تجربه بحران اوکراین نشان می‌دهد که جنگ‌های طولانی‌مدت به سرعت جغرافیای قاچاق بین‌المللی را بازآرایی کرده و محرک‌های بازار داخلی را به سمت مواد صنعتی کم‌کیفیت و خودکفایی محلی سوق می‌دهند. درک این تغییرات ساختاری برای سیاست‌گذاران حوزه‌های امنیت ملی، بهداشت عمومی و جرم‌شناسی بین‌الملل امری حیاتی است.