مرکز تحقیقات سوءمصرف و وابستگی به مواد

گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۵ سازمان ملل متحد (UNODC) نشان می‌دهد که بازار جهانی مواد مخدر در حال تجربه یک تغییر اساسی است. در حالی که در گذشته بخش عمده این بازار به مواد حاصل از کشت گیاهانی مانند خشخاش و کوکا وابسته بود، اکنون مواد سنتتیک یا آزمایشگاهی با سرعت زیادی در حال گسترش هستند و به یکی از مهم‌ ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان تبدیل شده ‌اند.

بر اساس گزارش World Drug Report 2025، مواد سنتتیک به دلیل هزینه تولید پایین‌ تر، سهولت جابه ‌جایی و امکان تولید در آزمایشگاه‌های کوچک و مخفی، روزبه‌روز سهم بیشتری از بازار جهانی مواد مخدر را به خود اختصاص می‌دهند. برخلاف مواد سنتی که تولید آن ‌ها به زمین کشاورزی و شرایط اقلیمی وابسته است، این مواد را می‌توان تقریباً در هر نقطه‌ای تولید کرد، موضوعی که کنترل و مقابله با آن‌ ها را دشوارتر کرده است.

در میان این مواد، مت‌آمفتامین‌ها (Methamphetamine)، فنتانیل (Fentanyl)، نیتازن‌ها (Nitazenes)، کاتینون‌های سنتتیک (Synthetic Cathinones) و سایر اپیوئیدهای مصنوعی بیش از همه مورد توجه قرار گرفته ‌اند. سازمان ملل گزارش داده است که میزان کشفیات جهانی این مواد در سال‌های اخیر به بالاترین سطح خود رسیده و شبکه‌های جرایم سازمان‌یافته نیز سرمایه‌گذاری بیشتری روی تولید و توزیع آن‌ها انجام داده‌اند.

کارشناسان معتقدند رشد سریع بازار مواد سنتتیک به چند دلیل رخ داده است:

هزینه پایین‌تر تولید نسبت به مواد گیاهی سنتی

امکان تولید در فضاهای کوچک و پنهان

عدم وابستگی به شرایط آب‌وهوایی و کشاورزی

سهولت حمل‌ونقل و قاچاق

امکان تولید در نزدیکی بازارهای مصرف

سودآوری بالا برای شبکه‌ های قاچاق

سازمان ملل همچنین هشدار داده است که گروه‌های قاچاق از بی ‌ثباتی‌های سیاسی، درگیری ‌های مسلحانه، بحران‌های جهانی و ضعف کنترل مرزها برای گسترش فعالیت‌های خود استفاده می‌کنند و همین مسئله به رشد بازار مواد سنتتیک کمک کرده است.

 

ایران در خط مقدم مقابله با قاچاق مواد مخدر

گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۵ به نقش مهم ایران در مقابله با قاچاق مواد مخدر نیز اشاره می‌کند. ایران به دلیل همجواری با افغانستان، یکی از اصلی‌ترین کشورهای مسیر ترانزیت مواد مخدر در جهان به شمار می‌رود و سال‌ هاست سهم قابل توجهی در کشف و ضبط محموله‌های مواد مخدر دارد.

طبق داده‌های سازمان ملل، کاهش شدید کشت خشخاش و تولید تریاک در افغانستان پس از سال ۲۰۲۲ باعث تغییراتی در بازار منطقه‌ای مواد مخدر شده است. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که کاهش عرضه مواد افیونی سنتی ممکن است زمینه را برای گسترش تولید و مصرف مواد سنتتیک، به‌ویژه مت‌آمفتامین، فراهم کند.

در سال‌های اخیر گزارش‌هایی درباره افزایش تولید و قاچاق مت‌آمفتامین در افغانستان منتشر شده است؛ موضوعی که می‌تواند پیامدهای تازه‌ای برای کشورهای همسایه از جمله ایران داشته باشد. به همین دلیل سازمان ملل بر ضرورت تقویت سامانه‌های پایش، توسعه آزمایشگاه‌های تشخیص مواد جدید و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تأکید کرده است.

 

فنتانیل و نیتازن‌ها؛ نسل جدید اپیوئیدهای مرگبار

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های مطرح‌شده در گزارش، گسترش اپیوئیدهای بسیار قوی مانند فنتانیل و نیتازن‌ها است. این مواد چندین برابر قوی‌تر از هروئین هستند و حتی مصرف مقادیر بسیار اندک آن‌ها می‌تواند به اوردوز و مرگ منجر شود.

فنتانیل همچنان یکی از عوامل اصلی مرگ ناشی از مصرف مواد در آمریکای شمالی محسوب می‌شود. در کنار آن، نیتازن‌ها نیز به‌عنوان نسل جدید اپیوئیدهای سنتتیک در اروپا، آمریکای شمالی و برخی کشورهای آفریقایی در حال گسترش هستند و بسیاری از متخصصان آن‌ها را یکی از تهدیدهای جدی سلامت عمومی در سال‌های آینده می‌دانند.

 

کاپتاگون؛ تهدید نوظهور در خاورمیانه

گزارش سازمان ملل به کاپتاگون (Captagon) نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مواد محرک سنتتیک در خاورمیانه اشاره کرده است. این ماده که در گروه آمفتامین‌ها قرار می‌گیرد، طی سال‌های گذشته عمدتاً در سوریه تولید و به کشورهای منطقه قاچاق می‌شد.

بررسی داده‌های گزارش نشان می‌دهد که میزان کشفیات کاپتاگون در برخی کشورهای منطقه، به‌ویژه عراق، روندی افزایشی داشته است. این موضوع نشان می‌دهد که شبکه‌های قاچاق همچنان برای حفظ و توسعه مسیرهای انتقال این ماده فعال هستند.

کارشناسان معتقدند گسترش مسیرهای قاچاق کاپتاگون در کشورهای همسایه می‌تواند احتمال ورود آن به بازارهای جدید، از جمله ایران، را افزایش دهد. به همین دلیل، تقویت سامانه‌های هشدار سریع و پایش مستمر بازار مواد مخدر برای شناسایی مواد جدید اهمیت زیادی دارد.

افزایش مصرف جهانی مواد مخدر

بر اساس آمارهای منتشرشده در گزارش، حدود ۳۱۶ میلیون نفر در سال ۲۰۲۳ دست‌کم یک بار از مواد مخدر غیرقانونی استفاده کرده‌اند. این رقم نسبت به یک دهه گذشته افزایش قابل توجهی داشته و نشان‌دهنده گسترش مصرف مواد در سطح جهان است.

در میان انواع مواد، آمفتامین‌ها و سایر محرک‌های سنتتیک از سریع‌ترین نرخ رشد برخوردار بوده‌اند، موضوعی که با روند کلی گسترش مواد آزمایشگاهی در جهان همخوانی دارد.

پیامدهای سلامت عمومی

متخصصان حوزه اعتیاد تأکید می‌کنند که گسترش مواد سنتتیک تنها به افزایش مصرف مواد محدود نمی‌شود، بلکه پیامدهای گسترده‌ای برای سلامت و جامعه به همراه دارد. افزایش اختلالات روان‌پزشکی، رفتارهای پرخطر، بیماری‌های عفونی، اوردوزهای کشنده، خشونت و آسیب‌های اجتماعی از جمله پیامدهای مهم این روند هستند.

از سوی دیگر، سرعت بالای ظهور ترکیبات شیمیایی جدید باعث شده است که بسیاری از نظام‌های درمانی و نظارتی در جهان برای شناسایی و مدیریت این مواد با چالش‌های جدی روبه‌رو شوند.

برای ایران نیز این تحولات اهمیت ویژه‌ای دارد. تغییر الگوی مصرف از مواد سنتی به محرک‌ها و مواد سنتتیک می‌تواند نظام سلامت، مراکز درمان و کاهش آسیب اعتیاد، برنامه‌های پیشگیری و سیاست‌گذاری‌های حوزه سلامت عمومی را با چالش‌های تازه‌ای مواجه کند.

در مجموع، گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که بحران مواد مخدر در جهان وارد مرحله جدیدی شده است، مرحله‌ای که در آن مواد سنتتیک نقش پررنگ‌تری پیدا کرده‌اند و مقابله با آن‌ها نیازمند رویکردهای تازه، همکاری‌های گسترده‌تر و آمادگی بیشتر نظام‌های سلامت و نظارتی در سراسر جهان است.

 

 

 

 

 

https://www.unodc.org/unodc/data-and-analysis/world-drug-report-2025.html

 

https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/WDR_2025/WDR25_B1_Key_findings.pdf

 

https://www.euda.europa.eu/publications/european-drug-report/2025_en